Izvor: N1
Piše: Faruk Međedović

Premijer je plakao na nacionalnoj televiziji. Konferencija za novinare od 9. augusta 1965. - najpoznatiji snimak u modernoj singapurskoj političkoj historiji - čuva trenutak u kojem je Lee Kuan Yew, koji je proveo praktično cijeli svoj odrasli život zalažući se za političko i ekonomsko spajanje Singapura sa širim Malajskim poluostrvom, bio prisiljen obavijestiti svoje sugrađane da je spajanje propalo.

Snimak nije sentimentalan i prilično ga je teško gledati čak i šest decenija kasnije. Lee je fotografisan kako briše oči maramicom. Zastao je otprilike 30 sekundi usred svoje pripremljene izjave kako bi se sabrao. Budućnost koju je najavljivao singapurskoj javnosti bila je, prema svakoj razumnoj mjeri demografskih i ekonomskih okolnosti, u velikoj mjeri neizvjesna.

Sporazum o razdvajanju

Britanska lučka ekonomija iz kolonijalnog doba bila je održiva kao entrepôt (trgovačko mjesto, luka ili grad gdje se roba uvozi, skladišti, a zatim ponovno izvozi bez plaćanja uvoznih dažbina) za mnogo veće malajsko ekonomsko zaleđe. Bez tog zaleđa - s malezijskim zajedničkim tržištem iznenada zatvorenim za singapursku robu, s ovisnošću o malezijskoj vodi koju je Sporazum o razdvajanju iz 1965. godine morao posebno garantovati, sa strateškom ranjivošću prema dva veća susjeda, od kojih su oba imala razloga biti neprijateljski raspoložena - izgledi malog ostrva, u augustu 1965. godine, činili su se znatno bližima izgledima male karipske ili zapadnoafričke postkolonijalne države nego izgledima globalnog finansijskog centra kakav će Singapur na kraju postati.

Ekonomska strategija koja je dovela do naknadne transformacije bila je, prema svim dostupnim izvještajima iz tog perioda, u velikoj mjeri kontraintuitivna. Kao što je detaljno navedeno u službenoj historijskoj arhivi singapurske vlade SG101 o ekonomskoj strategiji zemlje u periodu neposredno nakon sticanja nezavisnosti, prevladavajuća razvojna ortodoksija sredinom 1960-ih - koju su promovisale Ujedinjene nacije, Svjetska banka i značajna većina akademskih ekonomista koji rade na postkolonijalnom razvoju - bila je da novozavisne države trebaju provoditi industrijske politike supstitucije uvoza, zaštititi domaće industrije iza carinskih zidova i postepeno razvijati domaće proizvodne kapacitete koji bi im na kraju omogućili da smanje svoju ovisnost o zapadnom kapitalu i zapadnom uvozu. Lee i njegov ministar finansija, Goh Keng Swee, u potpunosti su odbacili ovaj konsenzus.

Zaključili su da Singapur - bez domaćeg tržišta kojim bi mogao zamijeniti uvoz, bez domaćih proizvođača koje bi trebalo zaštititi i bez realnih izgleda za izgradnju domaćih industrija brže nego što multinacionalne korporacije razvijenog svijeta mogu izgraditi podružnice u Singapuru - treba u suštini suprotnu strategiju: agresivnu otvorenost prema stranim investicijama, bez carinske zaštite ni za šta, engleski kao službeni radni jezik i eksplicitno zapošljavanje sjedišta multinacionalnih kompanija na ostrvu kao primarnog motora zapošljavanja i ekonomskog razvoja.

Kako je malo ostrvo regrutovalo multinacionalne kompanije

Izvršenje strategije bilo je, prema standardima savremene postkolonijalne ekonomske politike, u velikoj mjeri agresivno. Kao što je opisano u rekonstrukciji ekonomske strategije Lee Kuan Yewa i institucionalne infrastrukture koju je njegova vlada izgradila, a prenio časopis The Conversation, Odbor za ekonomski razvoj (EDB) - koji je Goh osnovao 1961. godine - djelovao je u velikoj mjeri kao proaktivna agencija za regrutovanje stranog kapitala. Zvaničnici EDB-a putovali su u sjedišta određenih multinacionalnih korporacija širom Sjedinjenih Država, Evrope i Japana sa posebno prilagođenim paketima podsticaja: desetogodišnji poreski odmori, unaprijed izgrađena industrijska infrastruktura u industrijskoj zoni Jurong, radna snaga koja govori engleski jezik obučena o trošku vlade, predvidljivo regulatorno okruženje podržano pravnim sistemom po uzoru na Westminster i direktan pristup viših nivoa Leejevom kabinetu za bilo kakve operativne poteškoće. 

Hewlett-Packard je stigao 1970. godine. Texas Instruments je stigao 1968. godine. Do sredine 1970-ih, EDB je privukao gotovo svakog većeg japanskog, američkog i evropskog proizvođača elektronike koji je imao bilo kakav interes za offshore proizvodne operacije u Istočnoj Aziji. Stopa nezaposlenosti u Singapuru, koja je 1965. godine iznosila približno 14 posto, pala je na približno 4 posto do 1973. godine. BDP po glavi stanovnika, koji je 1965. godine iznosio približno 516 dolara, dostigao je približno 1.500 dolara do 1973. godine - što je utrostručenje za osam godina.

Suštinska politička infrastruktura koja je omogućila ekonomsku strategiju bila je, prema svim dostupnim izvještajima o tom periodu, u suštini autoritarna. Prema analizi World Financea o političkim uslovima koji su pratili ekonomsku transformaciju Singapura, Leejeva Narodna akcija (PAP) koristila je Zakon o unutrašnjoj sigurnosti (odredbu o pritvoru bez suđenja iz kolonijalnog doba, zadržanu iz britanskog perioda) da ukloni organizovanu opoziciju putem Operacije Hladnjača 1963. godine i kasnijih pritvora, uspostavila značajnu kontrolu nad singapurskim sindikatima putem alternativnih sindikata koje je sponzorirala država i Nacionalnog vijeća za plate, integrisala PAP sa singapurskom državnom službom do te mjere da u suštini nije dozvoljavala nezavisnu administrativnu opoziciju politikama stranke, te koristila parnice za klevetu protiv kritičnih novinara i opozicionih političara kako bi obeshrabrila značajno političko neslaganje. 

PAP je pobjeđivao na svim singapurskim izborima od 1959. godine. Politički troškovi ekonomske transformacije bili su, u suštini, značajno ograničenje političkih sloboda koje su razvijene zapadne demokratije iz kojih je EDB regrutovao multinacionalne kompanije same postigle tokom prethodna dva vijeka.

Šta je proizvelo šezdeset godina

Kumulativna ekonomska putanja tokom šest decenija, između suzne konferencije za novinare Lee Kuan Yewa 9. augusta 1965. godine i danas, prema svim dostupnim mjerilima nacionalnog ekonomskog razvoja, proizvela je jednu od anomalnijih nacionalnih priča o uspjehu u modernoj zabilježenoj historiji.

Kao što je izvješteno u biografskom članku Britannice o Lee Kuan Yewu i široj putanji singapurskog ekonomskog razvoja pod njegovim vodstvom, BDP Singapura po glavi stanovnika porastao je sa približno 516 dolara u 1965. godini na približno 85.000 dolara u 2025. godini - što je otprilike 165 puta veći nominalni porast tokom 60 godina. Singapur se trenutno nalazi između petog i desetog mjesta u svijetu po BDP-u po glavi stanovnika (u zavisnosti od primijenjene metodologije mjerenja), ima najveću gustinu milionera u odnosu na broj stanovnika od bilo koje zemlje na Zemlji, upravlja jednom od tri najveće komercijalne luke na svijetu po protoku kontejnera, domaćin je regionalnog sjedišta značajne većine multinacionalnih korporacija koje posluju u jugoistočnoj Aziji, rangiran je među pet najmanje korumpiranih zemalja prema Indeksu percepcije korupcije Transparency Internationala i postiže obrazovne rezultate (mjereno međunarodnim standardiziranim testovima, uključujući PISA) koji su među najvišima od bilo koje zemlje na svijetu.

Blizu 1,9 miliona Singapuraca koji su gledali Lee Kuan Yewa kako plače na televiziji u augustu 1965. godine, u bitnim aspektima, proizveli su - tokom narednih šest decenija - najdramatičniju nacionalnu ekonomsku transformaciju u jednoj generaciji koju je bilo koja zemlja u postkolonijalnom svijetu do sada postigla. Cijena postignuća, u smislu političke slobode, razvoja civilnog društva i šire političke kulture koju je suštinski autoritarna PAP država proizvela tokom istih šest decenija, ostaje predmet značajne kontinuisane debate među posmatračima i unutar i izvan zemlje. 

(N1/DEPO PORTAL/ad)