Pojam Bliski istok danas se koristi gotovo svakodnevno – u medijima, politici i analizama međunarodnih odnosa. Kada se govori o ratovima, energentima ili geopolitičkim napetostima, taj izraz se gotovo automatski odnosi na prostor od Egipta do Irana. Međutim, malo je poznato da ovaj termin nije nastao u samom regionu, nego u evropskoj geopolitičkoj i kolonijalnoj perspektivi s kraja 19. i početka 20. stoljeća.

Drugim riječima, Bliski istok je termin koji su zapadne sile uvele kako bi opisale prostor između Evrope i Azije – iz vlastite strateške perspektive.

Kako je nastao termin

U vrijeme kada je svjetskom politikom dominiralo Britansko carstvo, jedno od ključnih geopolitičkih pitanja bilo je kako osigurati pomorske i trgovačke rute prema Indiji – najvažnijoj britanskoj koloniji. Posebno nakon otvaranja Suecki kanal, prostor istočnog Mediterana, Arabijskog poluotoka i Perzijskog zaljeva dobio je ogromno strateško značenje.

U tom kontekstu zapadni stratezi počinju Aziju dijeliti na tri velika prostora:

Near East (Prednji istok) – Balkan i teritorije Osmansko carstvo

Middle East (Bliski istok) – područje između Mediterana i Indije

Far East (Daleki istok) – Kina, Japan i istočna Azija

Sam izraz Middle East prvi je u geopolitičkom smislu popularizirao američki pomorski strateg Alfred Thayer Mahan. On je 1902. godine u članku objavljenom u britanskom časopisu National Review pisao o strateškom značaju Perzijskog zaljeva i nazvao taj prostor “Middle East”.

Ubrzo nakon toga termin preuzima i britanska politička i novinska elita. Posebno ga je popularizirao britanski novinar i analitičar Valentine Chirol, koji je početkom 20. stoljeća u seriji tekstova u londonskom listu The Times opisivao geopolitičke sukobe velikih sila u tom prostoru.

Kako se ovi pojmovi prevode

U našem jeziku ova trodijelna podjela Azije prevodi se na sljedeći način:

Near East – Prednji istok

Ovaj pojam se u historiografiji najčešće koristi za prostor koji je u 19. stoljeću bio pod kontrolom Osmanskog carstva ili u njegovoj neposrednoj blizini. U taj prostor su se ubrajali:
Balkan (Bosna i Hercegovina, Srbija, Bugarska, Grčka) evropski dio današnje Turske, Anadolija, Levant (Sirija, Liban, Palestina)

Middle East – Bliski istok

Ovaj termin se danas najčešće koristi i pod njim se podrazumijevaju države: Egipat, Izrael i Palestina, Jordan, Liban,Sirija, Irak, Iran, Saudijska Arabija, Kuvajt, Katar, Bahrein, Ujedinjeni Arapski Emirati, Oman Jemen

Far East – Daleki istok

Ovim pojmom označava se prostor istočne Azije, prije svega: Kina,Japan, Korejski poluotok,ponekad i države jugoistočne Azije

Zanimljivo je da se u našem jeziku ustalio paradoks: “Bliski istok” zapravo prevodi engleski termin Middle East, dok bi doslovni prevod bio “Srednji istok”.

“Istočno pitanje” i evropska politika

Još prije pojave izraza Middle East, evropska diplomatija govorila je o tzv. Istočnom pitanju – velikom političkom problemu koji se odnosio na postepeni raspad Osmanskog carstva i borbu evropskih sila za utjecaj na njegovim teritorijama.

U tom kontekstu prostor Balkana, Anadolije i istočnog Mediterana često se nazivao Near East. Zapadne diplomate, historičari i novinari pod tim pojmom su podrazumijevali teritorije Osmanskog carstva koje su bile najbliže Evropi.

Upravo su događaji poput Krimski rat i kasnije Berlinski kongres bili ključni momenti u kojima se evropska politika bavila takozvanim “Near Eastern Question”.

Sarajevo na granici svjetova

U takvom geopolitičkom kontekstu i Sarajevo se nalazilo na zanimljivoj historijskoj liniji razgraničenja. Kao važan administrativni centar Osmanskog carstva na Balkanu, grad je u zapadnim političkim analizama 19. stoljeća često posmatran kao dio prostora koji je pripadao Near Eastu.

Tek nakon Berlinski kongres, kada Bosna i Hercegovina dolazi pod upravu Austro-Ugarska, Sarajevo počinje biti čvršće uključeno u evropski politički sistem.

Međutim, zanimljivo je da su mnogi zapadni mediji događaj Sarajevski atentat opisivali kao krizu vezanu za “istočno pitanje”, odnosno za političku nestabilnost prostora koji je do tada smatran dijelom Near Easta.

Pomjeranje pojma u 20. stoljeću

Nakon Prvi svjetski rat dolazi do velike promjene. Osmansko carstvo nestaje iz Evrope, a geopolitički fokus zapadnih sila pomjera se prema nafti i strateškim resursima Arabijskog poluotoka, Iraka i Irana.

Upravo tada termin Bliski istok (Middle East) postaje dominantan i počinje označavati prostor koji danas pod tim pojmom podrazumijevamo.

Termin koji govori o Evropi

Ova historijska činjenica pokazuje nešto važno: naziv Bliski istok nije neutralan geografski pojam. On je nastao iz evropske perspektive i govori prije svega o tome kako su zapadne sile gledale na prostor između Evrope i Azije.

U tom smislu Sarajevo je kroz historiju bilo na simboličnoj granici svjetova – grada koji je u različitim epohama bio i dio evropskog prostora i dio onoga što su zapadni stratezi nazivali “Istokom”.

Zbog toga pitanje Bliskog istoka, barem u historijskom smislu, ima jednu zanimljivu vezu i sa Sarajevom – gradom koji je kroz stoljeća često bio tačka dodira različitih civilizacija, imperija i političkih ideja.

(DEPO PORTAL/af)