Predstava “StećakLand”: Autor teksta i dramaturg: Vedran Fajković. Režiser: Kenan Kulenović. Glumačka postava: Selma Alispahić, Aldin Omerović, Elma Juković, Nedim Džinović, Enes Kozličić, Anja Kraljević.Scenografija i kostimografija: Adisa Vatreš.

Produkcija i partneri: Projekt je realiziran pod koordinacijom Udruženja za digitalizaciju kulturne baštine DIGI.BA, u partnerstvu s NoHo produkcijom (Irska), Arheološkim institutom Beograd, Narodnim muzejom Crne Gore i Fondacijom Mak Dizdar, kroz program Creative Europe Evropske komisije. 

Piše: Indira KUČUK-SORGUČ

Predstava StećakLand u Kamernom teatru 55 u režiji Kenana Kulenovića, predstavlja zaokruženi scenski eksperiment koji duhovno, estetski, tehnološki i narativno preispituje historiju Bosne i Hercegovine kroz medij pozorišta i virtualne realnosti. Ovaj projekt, jedinstven u našoj teatarskoj tradiciji, poziva gledatelja da sagleda identitet, pamćenje i mit kroz slojevitu narativnu i vizualnu matricu. 

U središtu predstave nalazi se dramska podloga Vedrana Fajkovića, čije je autorsko i dramaturško promišljanje artikuliralo epohu srednjovjekovne Bosne s izuzetnom preciznošću i osjećajnošću. Fajković ne tretira historiju kao puku pozadinu nego je posmatra iznutra i, kroz lik kraljice Katarine Kosače, provocira pitanje: “Ko je ta osoba koja nas gleda iz ogledala historije?” i “Kakve priče ostaju iza nas i ko ih tumači?” 

Tekst vrijedan čitanja

Ova dramaturška rečenica, istovremeno filozofska i poetska, otvara predstavu kao smisleni sistem: stećci, koji stoljećima nijemo stoje, napokon progovaraju i pozivaju publiku da preispita vlastitu vezu s identitetom i kolektivnim pamćenjem. “StećakLand” se, u teatarskoj teoriji, može okategorizirati kao intermedijalni performans jer ne ostaje na jednoj scenskoj formi, već postavlja pozorište u dijalog s tehnologijom, memorijom i historijom. Kroz multilinearnu naraciju i kolaž scena, predstava reflektira i aktualizira pojam kolektivnog identiteta kao nešto što se ne posjeduje, nego se stalno tumači i nadograđuje.

Kao što dramaturg Fajković postavlja pitanje o istini i verzijama naše prošlosti, StećakLand odgovara: “Istina nije jedinstvena, ali može biti zajednički prostor promišljanja.” 

Režijski pristup Kenana Kulenovića ne zadovoljava se pukim efektima VR tehnologije, već gradi dramaturgiju prisutnosti u kojoj je svaki scenski element, bilo fizički ili virtualan, funkcionalna cjelina. Kulenović uspijeva sinhronizirati scenski prostor s digitalnim, bez da jedna dimenzija nadjača drugu, što je kompliciran postupak, ako uzmemo u obzir da se ove tehnlogije ne uče na scenskim akademijama. Publika je u poziciji dvostruke percepcije: posmatra realnu scenu, ali istovremeno i virtualnu scensku “drugu stvarnost” kroz perspektivu glumaca s VR naočalama koji su dinamički produžetak njihovih tumačenja. Ovaj hibrid naracije i performansa postavlja “StećakLand” u sferu postdramatskog teatra: mjesto gdje se značenje gradi kroz dvosmjerni dijalog tijela, riječi, slike i virtualnog prostora.

U dramaturškoj strukturi “StećakLanda”, lik kraljice Katarine Kosače ne pojavljuje se kao historijska ikona u klasičnom smislu, već kao egzistencijalna figura preloma. Žena je to kroz čije se tijelo i glas prelama sudbina zemlje koja nestaje. Katarina je ovdje mjesto pamćenja (lieu de mémoire): u njoj se sabiraju dom, vjera, domovina, država, majčinstvo i progon.

Tekst Vedrana Fajkovića Katarinu ne romantizira; naprotiv, on je ogoljava do ljudske mjere. Ona nije kraljica u raskoši, već žena u raspadu svijeta. Njena tragedija nije spektakularna, naprotiv, ona je tiha, unutrašnja i trajna, poput natpisa na stećcima koji ne viču, nego traju. Katarina ne gubi samo krunu, ona gubi svoju djecu, svoj narod i jezik prostora kojem pripada

U ovom smislu, “StećakLand” uspostavlja Katarinu kao arhetipsku majku izgubljenog doma, figuru koja nadilazi vlastitu povijesnu biografiju i postaje simbol rasutog bosanskog bića. Njeno iskustvo prognaništva, odvajanja od djece i nasilnog prekida kontinuiteta, rezonira sa savremenim traumama, čineći srednji vijek nečim što se ponavlja u Bosni i Hercegovini u različitim historijskim oblicima.

Tijelo kao arhiv: gluma Selme Alispahić

U interpretaciji Selme Alispahić, Katarina se ne gradi samo kroz retoriku, već kroz tijelo kao arhiv pamćenja. Njena gluma je sugestivna, ekspresivna, ali nikada patetična. Svaki pokret, zadržani dah, lom u glasu djeluju kao unutrašnji zapisi gubitka. Alispahić ne „igra“ Katarinu, ona je utjelovljuje, čineći da se historija ne gleda, nego osjeća.

Ono što ovu interpretaciju čini izuzetnom jeste sposobnost glumice da istovremeno postoji u dvije ontološke ravni: fizičkoj sceni i virtualnom prostoru. Dok nosi VR naocale, njena gluma se ne gubi, naprotiv, ona postaje još koncentriranija, organskija, gotovo meditativna. Publika svjedoči paradoksu savremenog teatra: što je tehnologija prisutnija, to je ljudsko tijelo krhkije i istinitije.

Alispahić Katarinu gradi kao ženu koja pamti umjesto zemlje. Njena ekspresija nije usmjerena prema vani, već prema unutra, kao da govori mrtvima, kamenju, izgubljenim glasovima. U tom smislu, njena interpretacija ostvaruje ono što teorija performansa prepoznaje kao afektivno prisustvo - stanje u kojem gluma nadilazi značenje i postaje čisto iskustvo.

Katarinina prisutnost strukturira predstavu kao niz slika-stanja, a ne linearnih scena, u čemu je i poenta rediteljskog pristupa. Dvor se ne pojavljuje kao realan prostor, već kao unutrašnji pejzaž sjećanja, fragmentiran, rezonantan, lomljiv. Naracija koja prati te prizore istovremeno je interpretativna i prizivajuća, ne objašnjava historiju, već je doziva. U tom poetskom režimu, Katarina postaje glas onih koji nisu upisani u kronike, ali jesu u kamenu. Ona stoji na granici između govora i tišine, između zemlje i progona, između prošlosti i našeg sadašnjeg pogleda. Stećci, u tom kontekstu, nisu spomenici i artefakti - oni su izvor priča, ali su i tiha publika.

“StećakLand” kroz lik Katarine ostvaruje rijedak teatarski čin: historija prestaje biti narativ pobjednika i postaje iskustvo gubitka. Kroz tragediju jedne žene, predstava ne govori o kraju jednog kraljevstva, nego o ranjivosti svakog doma.

Uz Alispahić, narator Aldin Omerović svojom tonalnom kontrolom i narativnom prisutnošću uspostavlja polifoničku komunikaciju, usklađujući se s tekstom kao interpretativnim polazištem i omogućavajući publici da sluša, a ne samo gleda. On se transformira u nekoliko likova kreirajući višeslojnu introspekciju – onog što doživljava u sebi dok prolazi proces uživljavanja i uranjanja u sadržaj aplikacije “zemlja stećaka”, i onoga što predstavlja osjećajnost tih likova.

Čestitke kreativnom timu

Vrijedno je pohvaliti i mlađe glumce: Elmu Juković, Nedima Džinovića, Enesa Kozličića i Anju Kraljević, koji doprinose kolektivnoj scenskoj živosti i vibriruju u harmoniji s ritmom predstave, jasno demonstrirajući zajedničku kontrolu nad formalnim i sadržajnim zahtjevima ovako zahtjevne produkcije. 

Scenografiju i kostimografiju osmislila je Adisa Vatreš Selimović, uz asistenciju Monike Močević — čiji su scenski predmeti i kostimi živopisno lepršavi, simbolički prožeti i vizualno pregnantni. Ovaj vizualni kod režira prostor kao niz scenskih slika - misli koje evociraju mistiku vremena i mjesta, prelazeći granicu obične historijske rekonstrukcije u vizualnu alegoriju. Zvukom upravlja Muhamed Bajramović, koji koristi savršeno ukomponirani muzički miks u mistiku Bosne i dopunjuje narativne linije ritmom i melodijom koja huči poput rijeke i rezonira kao kamen. Koreografiju kao hod kroz vrijeme i ples dvorjana, ali i omeđeno kretanje  koje limitira VR tehnologija, kreirala je vrlo koherentno i precizno, Irma Alimanović.

Posebno impresivan je rad na VR i 3D sadržajima koji su uspješno integrirani u naraciju. Tim je uključivao specijaliste za animaciju (Mirsad Festa, Aida Sadžak), fotogrametriju (Bojan Mijatović, Domagoj Perkić, Goran Pajić, Uglješa Vojvodić), 3D modeliranje i grafički vizuelni dizajn (Luka Ramljak, Emir Durmišević), te VR programiranje (Edo Škaljo, Aya Ali Al Zayat) koji su kreirali visoko narativno i simbolički obojen digitalni svijet. 

Predstava StećakLand, izvedena u Kamernom teatru 55, u režiji Kenana Kulenovića, predstavlja rijedak i dragocjen primjer intermedijalnog, postdramskog teatra u bosansko-hercegovačkom kulturnom prostoru. Riječ je o projektu koji ne tematizira prošlost kao narativ koji se objašnjava, već kao iskustvo koje se aktivira — kroz tijelo, glas, sliku, tehnologiju i pamćenje.

Simbolički i imaginativni teatar

U tom smislu, “StećakLand” se može razumjeti kao teatar kulturnog pamćenja, onako kako ga definira Jan Assmann: ne kao puku transmisiju historijskih činjenica, već kao simbolički prostor u kojem se kolektivni identitet neprestano obnavlja kroz ritual, umjetnost i afekt. Stećci, epigrafi, glasovi i virtualni pejzaži ne služe samo informiranju publike nego služe prisjećanju, u njegovom najdubljem, egzistencijalnom smislu. 

Predstava je tehnički zahtjevna, ali imaginativno oslobađajuća; za publiku ona nije samo dramsko djelo, nego iskustvo pamćenja i imaginacije. “StećakLand” potvrđuje da teatar može biti relevantan, refleksivan i estetski hrabar i u digitalnoj eri.

Posebne čestitke idu autorici projekta Selmi Rizvić i Udruženju Digi.ba, kao i svim umjetnicima i dizajnerskom timu, bez čije koordinacije i vizionarskog pristupa ova sinteza teatra i digitalne kulture ne bi bila ostvariva. Hvala im što su omogućili da prošlost Bosne ne bude samo viđena, nego oživotvorena i doživljena kroz imerzivno iskustvo.

To je prepoznala i publika, koja je nagrađuje svojim prisustvom, i izlazi s predstave zadovoljna i zapitana šta je u toj Bosni toliko bajkovito i vrijedno da se o nju svi grabe.

(DEPO PORTAL/ad)